Tema ve varyasyon, basit bir ezginin art arda dönüştürülmesine dayanır. Dönüşüm farklı katmanlarda olabilir. Ritmik varyasyonda nota değerleri bölünür ve doku hızlanır. Armonik varyasyonda akor dizisi değiştirilir ya da tonalite majörden minöre kayar.
Dokusal varyasyonda eşlik biçimi değişir. Karakter varyasyonunda ise ezgi neredeyse tanınmaz hâle gelir ve yeni bir kimlik kazanır. İcra açısından asıl sorun yöndür. Her varyasyon kendi içinde tamamdır ve bu, bölümü bir dizi bağımsız parçaya dönüştürme riski taşır.
Çözüm bir uzun plan kurmaktır. Bütün varyasyonlar için tek bir yoğunluk eğrisi çizilir; hangi varyasyonun doruk, hangisinin dinlenme noktası olduğu belirlenir. İkinci araç tempo ilişkisidir. Varyasyonlar arasında tempo genellikle temel bir nabza bağlıdır; nota değeri değişse de nabız korunur.
Bu ilişki kurulmadığında bölüm dağılır. Üçüncü araç geçişlerdir. İki varyasyon arasındaki bağlantı, ara verilerek ya da doğrudan bağlanarak kurulur; bu karar planın parçasıdır. Dördüncü araç temanın kendisidir; tema ne kadar sade sunulursa varyasyonların hareketi o kadar belirgin duyulur.
Doruk noktası önceden seçilir. Hangi varyasyonun en yoğun olacağı baştan belirlenmezse eser ortasında zirveye ulaşır ve sonrası düşer.
Derslerimizde varyasyon bölümleri, bütünsel bir yoğunluk planıyla birlikte çalıştırılır.